Файл: С. Ж. Асфендияров атындаЫ аза лтты медицина университеті б. А. Рамазанованы жне . дайбергенлыны редакциялауымен шыарылан медициналы микробиология.doc
ВУЗ: Не указан
Категория: Не указан
Дисциплина: Не указана
Добавлен: 19.03.2024
Просмотров: 259
Скачиваний: 0
ВНИМАНИЕ! Если данный файл нарушает Ваши авторские права, то обязательно сообщите нам.
• нуклеин қышқылының типі (РНҚ немесе ДНҚ), оның құрылымы (тізбекше немесе жіпше саны);
• липопротеидті қабатының болуы;
• вирус геномының стратегиясы;
• вирионның морфологиясы және мөлшері, симметрия типі, капсомерлер саны;
• генетикалық өзара әсерлесу феномендері;
• қабылдағыш иелер шеңбері;
• патогенділігі, соның ішінде жасушаларда патологиялық өзгерістер және жасушаішілік қосындылар пайда болуы;
• географиялық таралуы;
• антигендік қасиеттері.
Вирустарды классификациялаудың негізгі критерийлері жасалғанына қарамастан, қандай тұқымдастыққа жатқызуға болатыны анық емес вирустардың түрлері бар. Әсіресе ол өсімдіктердің вирустарына қатысты.
Кесте 2.2.
Вирустардың жіктелуі (классификациясы) – 2005 ж.
Қатары | Тұқымдастығы [тұқымдастықша] | Туыстастығы | Типі (тип өкілі) |
1 | 2 | 3 | 4 |
- | Inoviridae | Inovirus | Энтеробактериялар фагы М 13 |
Plectovirus | Фаг MV – L 51 - Acholeplasma | ||
- | Microviridae | Microvirus | Энтеробактериялар фагы φ174 |
Spiromicrovirus | Фаг 4 Spiroplasma | ||
Bdellomicrovirus | Фаг MAC 1 Bdellovibrio | ||
Chlamydiamicrovirus | Хламидия фагы 1 | ||
- | Geminiviridae | Mastrevirus | Жүгерінің шұбарландыру вирусы |
Curtovirus | Қызылша жапырағының бұйралану вирусы | ||
Begomovirus | Бұршақтар сарғаюы теңбілінің вирусы (Пуэрто-Рико) | ||
| Circoviridae | Circovirus | Шошқалардың цирковирусы |
| - | Gyrovirus | Балапандар анемиясының вирусы |
- | Nanoviridae | Nanovirus | Жоңышқа түбірінің өсуін тежейтін вирус |
Babuvirus | Babana bunchy top virus | ||
| Parvoviridae [Parvovirinae] | Parvovirus | Тышқандардың ұсақ вирусы |
Erythrovirus | B19 вирус | ||
Dependovirus | Адено-ассоциацияланғаң вирус 2 | ||
| [Densovirinae] | Densovirus | Жәндіктердің денсонуклеоз вирусы Janonia coenia |
| | Iteravirus | Жібек құртының денсонуклеоз вирусы |
| | Brevidensovirus | Аралардың денсонуклеоз вирусы |
дн ДНҚ – құрамды вирустар | |||
Caudovirales | Myoviridae | «T 4 – like viruses» | Энтеробактериялар фагы T 4 |
| | «P 1 – like viruses» | Энтеробактериялар фагы P 1 |
«P 2 – like viruses» | Энтеробактериялар фагы P 2 | ||
«Mu – like viruses» | Энтеробактериялар фагы Mu | ||
«SPO1–like iruses» | Бациллалар фагы SPO 1 | ||
«φ H– like viruses» | Вирус φH Halobacterium | ||
| Siphoviridae | «λ- like viruses» | Энтеробактериялар фагы – фагы λ |
| « T 1 - like viruses» | Энтеробактериялар фагы Т 1 | |
« T 5 - like viruses» | Энтеробактериялар фагы Т 5 | ||
« c 2 - like viruses» | Лактококтар фагы с 2 | ||
« L 5 - like viruses» | Микобактериялар фагы L 5 | ||
«ψM1-like viruses» | Метанобактериялар фагы ψM 1 | ||
Podoviridae | «T 7 - like viruses» | Энтеробактериялар фагы T 7 | |
«φ29- like viruses» | Бациллалар фагы φ29 | ||
«P22– like viruses» | Энтеробактериялар фагы P 22 | ||
| Rudiviridae | Rudivirus | Вирус SIRV1 Salfolobus |
| Tectiviridae | Tectivirus | Энтеробактериялар фагы PRD 1 |
- | Corticoviridae | Corticovirus | Фаг PM2 Alteromonas |
- | Lipothrixviridae | Alphalipothrixvirus | Вирус 1 Thermoproteus |
Betalipothrixvirus | Таяқшапішінді вирус Sulfolobus islandicus | ||
Gammalipothrixvirus | Таяқшапішінді вирус 1 Acidianus | ||
- | Plasmoviridae | Plasmovirus | Фаг L2 Acholeplasma |
- | Fuselloviridae | Fusellovirus | Вирус SSV 1 Sulfolobus |
- | Phycodnaviridae | Chlorovirus | Қарапайымдалар вирусы Paramecium bursaria 1 |
Prasinovirus | Қарапайымдалар SP1 вирусы Micromonas pusilla | ||
Prymnesiovirus | Вирус PW1 Chrysachromulina brevifilum | ||
Phaeovirus | Вирус 1 Ectocarpus siliculosis | ||
| - | Raphidovirus | Вирус 01 Heterosigma akashiwo |
| | Coccolithovirus | Вирус 86 Emiliania huxleyi |
- | Guttaviridae | Guttavirus (бұрынғы туыстастығы «Sulfolodus SNDV-like viruses») | Тамшытәріздес вирус Sulfolobus neozealandicus (бұрынғы вирус SNDV Sulfolobus) |
- | Poxviridae [Chordopoxvirinae] | Orthopoxvirus | Шешек вакцина вирусы |
Parapoxvirus | Паравакцина вирусы | ||
Aviposvirus | Тауық шешегінің вирусы | ||
Capripoxvirus | Қой шешегінің вирусы | ||
Leporipoxvirus | Миксома вирусы | ||
Suipoxvirus | Шошқалар шешегінің вирусы | ||
Molluscipoxvirus | Жұқпалы моллюска вирусы | ||
Yatapoxvirus | Яба маймылдары ісігінің вирусы | ||
- | [Entomopoxvirinаe] | Alphaentomopox-virus | Жәндіктер шешегінің вирусы Melalontha melalontha |
Betaentomopoxvirus | Жәндіктер шешегінің вирусы Amsacta moorei | ||
Gammaentоmopoxvirus | Жәндіктер шешегінің вирусы Chironomus luridus | ||
- | Iridiviridae | Iridovirus | Жәндіктерде жарқырауық тудыратын вирус 6 |
Chloridovirus | Жәндіктерде жарқырауық тудыратын вирус 3 | ||
Ranavirus | Бақалар вирусы 3 | ||
Lymphocystivirus | Балықтардың лимфоцистия ауруының вирусы 1 | ||
- | Polydnaviridae | Ichnovirus | Ихновирус Campoletis sonorensis |
Bracovirus | Браковирус Cotesia melanosclera | ||
- | Herpesviridae | Ictalurivirus (бұрынғы туыстастығы «Ictalurid herpes-like-viruses») | Ұшық вирусы 1 Ictalurid |
[Alphaherpesvirinae] | Simplexvirus | Адамдардың ұшық вирусы 1 | |
Varicellovirus | Адамдардың ұшық вирусы 3 | ||
Mardivirus (бұрынғы туыстастығы «Marek,s discase-like viruses») | Тауық ұшығының вирусы 2 | ||
Iltovirus («Infections laryngotracheitis - like viruses») | Тауық ұшығының вирусы 1 | ||
[Betaherpesvirinae] | Cytomegalovirus | Адамдардың ұшық вирусы 5 | |
Muromegalovirus | Тышқандардың ұшық вирусы 1 | ||
Roseolovirus | Адамдардың ұшық вирусы 6 | ||
[Gammaherpesvirinae] | Lymphocryptovirus | Адамдардың ұшық вирусы 4 | |
Rhadinovirus | Маймылдардың ұшық вирусы 2 Saimirine | ||
- | Polyomaviridae | Polyomavirus | Маймыл полиомасының вирусы SV40 |
- | Papillomaviridae | Papillomavirus | Қояндар папилломасының вирусы |
- | Adenoviridae | Mastadenovirus | Адамның С аденовирусы |
Aviadenovirus | Құстардың А аденовирусы | ||
Atadenovirus | Қойлардың D аденовирусы | ||
Siadenovirus | Түйетауықтардың В аденовирусы | ||
- | Ascoviridae | Ascovirus | Асковирус Spodoptera frugiperda |
- | Baculoviridae | Nucleopolyhedra-virus | Ядролық полиэдроз вирусы Autographs californica |
Granulovirus | Гранулез вирусы Cydia pomonella | ||
- | Nimaviridae | Whispovirus | Ақ таңдақ синдромы вирусы 1 |
| Asfarviridae | Asfivirus | Шошқалардың африкалық қызба вирусы |
| - | Rhizidiovirus | Rhizidiomyces саңырауқұлақтарының вирусы |
Кері транскриптаза бар ДНҚ және РНҚ- құрамды вирустар | |||
| ДНҚ-құрамды вирустар | | |
| Hepadnoviridae | Orthohepadnovirus | Адамдардың В гепатит вирусы |
| Avihepadnovirus | Үйректердің В гепатит вирусы | |
| Caulimoviridae | Badnavirus | Камелиялардың сары таңдақтық вирусы |
Caulimovirus | Түсті орамжапырақ теңбілінің вирусы | ||
Tungovirus («Rice tungro bacilliform – like viruses») | Тунгро күрішінің таяқшапішінді вирусы | ||
| | Soymovirus (бұрынғы туыстастығы «Soybean chlorotic-mottle-like viruses») | Жүгерінің хлоретикалық таңдағының вирусы |
Cavemovirus (бұрынғы туыстастығы «Cassava vein mosaic-like viruses») | Маниока теңбілділігінің вирусы |
Luteoviridae | Luteovirus | Арпа ергежейлігінің PAV вирусы | |
Palerovirus | Картофель жапырағын бүрістіретін вирус | ||
| | Enamavirus | Бұршақ теңбілінің вирусы 1 |
Tobravirus | Доғалжапырақты ақшайыр вирусы | ||
Tobamavirus | Темекі теңбілінің вирусы | ||
Hordeivirus | Арпаның жолақты теңбілінің вирусы | ||
Furovirus | Бидай теңбілінің вирусы | ||
Pomavirus | Картофель тамырларын солытатын вирус | ||
Pecluvirus | Арахистің түйіршіктену вирусы | ||
- | | Benyvirus | Қызылша тармақтарының сары некроз вирусы |
- | | Idaeovirus | Таңқұрай ергежейлігінің вирусы |
- | | Sobemovirus | Оңтүстік асбұршақтың теңбілдік вирусы |
- | | Umbravirus | Сәбіздің дақтану вирусы |
- | Tymovurudae | Tumovirus | Репаның сары теңбілідік вирусы |
| | Marafivirus | Жүгері собығының солуының вирусы |
| | Maculovirus | Жүзім теңбілінің вирусы |
- | Flexiviridae | Allexivirus | Шаллот-пиязының Х вирусы |
- | - | Manadrivirus | Индиана цитрустарының таңдақтану вирусы |
- | - | Carlovirus | Қызыл қалампырдың латентті вирусы |
- | - | Capillovirus | Алма ағашының шіріту вирусы |
- | - | Faveavirus | Алма дәнін зақымдайтын вирус |
- | - | Potexvirus | Картофельдің Х вирусы |
| | Trichovirus | Алманың хлоретикалық таңдақтану вирусы |
Vitivirus | Жүзім жапырақтарының А вирусы | ||
Ourmiavirus | Мускустық қауынның вирусы | ||
РНҚ-құрамды «жалаңаш» вирустар | |||
- | Narnaviridae | Narnavirus | Saccharomyces cerevisae бактерияларының 20 S PHK вирусы, нарнавирусы |
Mitovirus | Crypinnectria parasiticaның 1NB631 митовирусы | ||
Вириоидтар | |||
- | Paspivroidae | Pаspiviroid | Картофель түбірінің ұршықпішінді вироиды |
Hostaviroid | Хмель ергежейлігінің вироиды | ||
Cocadviroid | Кокос пальмасы каданг-каданг ауруының вироиды | ||
- | Avsunviroidae | Apscaviroid | Алма терісінің тыртықтану вироиды |
Coleviroid | Колеустің 1-вироиды | ||
Avsunviroid | Авокаданың «күнгейлік» таңдақтану вироиды | ||
| Pelamoviroid | Шабдалы теңбілігінің латентті вироиды | |
Субвирусты агенттер | |||
Агенттер | Топтары | Типі | Топша/ түр |
Satellites | Satellite Viruses | Біртізбекті РНҚ-ы сателитті вирустар | Аралардың созылмалы сал вирусының сателлиті Темекі некрозы вирусының сателлиті |
| Satellite Nucleic Acid | Біртізбекті сателитті ДНҚ | Томат жапырағының бұйралану вирусының сателлиті ДНҚ |
| | Екітізбекті сателитті ДНҚ | Saccharomyces cerevisae-ның М вирусының сателлиті |
| | Біртізбекті сателитті РНҚ | Ірі сателлиттік РНҚ Кіші сызықша сателлитті РНҚ Циклдік сателлитті РНҚ |
Prions | | Сүтқоректілердің приондары | Скрепи агенттері |
| | Саңырауқұлақтар-дың приондары | [URE 3] |
Ескерту: он - бір жіпшелі (однонитевые), дн – екі жіпшелі (двухнитевые)
2.5.3. Вирустардың морфологиясы және биохимиясы
Құрылымдық сипаты бойынша вирустардың едәуір айырмашылығы бар екі түрін ажыратады: жасушадан тыс орналасқанын - вирион, жасушаішілігін - вирус деп атайды. Вирустардың мөлшері 25нм-ден 350-400 нм-ге дейін болады (нанометр - 1нм = 10-9 метр). Мөлшерін және массасын жанама әдістермен - ультрацентрифугалау, ультрасүзу және микрофотографиялау тәсілдерімен анықтайды. Ірі вириондарды сәулелі микроскопта көруге болады (шешек ауруы кезіндегі Пашен денешіктері).
Вирустардың морфологиясы жақсы зерттелген және олар жіктеу (классификациялау) кезінде ескеріледі. Вирионның негізгі компоненті-ақуыздық қабаты (капсид), оның ішінде нуклеин қышқылы болады. Капсидпен қоршалған нуклеин қышқылын нуклеокапсид дейді.
Капсидтер ақуыздық суббірліктерден (капсомерлерден) құрылған. Әрбір капсомер - ақуыздардың бір немесе бірнеше түрлерінен тұратын тиісті молекулалық салмағы (массасы) бар ақуыз молекуласы. Мысалы: темекі теңбілі (мозаика) вирусының 2130 біркелкі капсомерлері бар. Капсид жүрекшені (core) қоршап тұрады. Көптеген вирустарда нуклеин қышқылдарынан басқа арнайы ферменттері болады. Ақуыздар мен ферменттердің құрамы әртүрлі болуы мүмкін: ұшық вирусында-32 ақуыз, шешек вирусында-12 фермент, құрамында 1-2 ферменттері бар вирустар кездеседі. Ферменттер вирустардың репродукциялануы кезінде маңызды рөл атқарады.
Вириондарды құрамы бойынша бірнеше симметриялық типтерге бөледі:
● симметрияның спиральдық типі (рабдовирустар, грипп және парагрипп вирустары, коронавирустар);
● квазисфералық- куб типтес немесе икосаэдральды тип;
● аралас симметриялық тип (Т-жұпты бактериофагтар-басы көпқырлы, ал құйрықшасы спираль тәріздес).
Симметриялық типі тек қана нуклеокапсидпен байланысты, суперкапсид бұл кезде есепке алынбайды. Мысалы, грипп вирусы сыртынан қарағанда сфера пішіндес, ал нуклеокапсидінің симметриясы спираль типтес. Көптеген вирустардың суперкапсиді (пеплос) болады - олар күрделі құрылымды вирустардың сыртқы қосымша қабаты. Суперкапсидтің құрылымдық элементтері - тікенекшелер немесе пепломерлер. Грипп вирусында олардың 2 типі бар: гемагглютинин және нейраминидаза; парагрипп вирусында екі комплекс-гемагглютининмен бірге нейраминидаза және қосылу ақуызы деп аталатын компонент; АИВ-да - гликопротеид (gр 120).Адамдар үшін патогенді вирустардың көпшілігі – күрделі құрылымдылар. Егер вирустың суперкапсиді болмаса - қарапайым құрылымды вирустар деп аталады. (8,9,10 - сурет).
Күрделі құрылымды вирустардың көпшілігінде суперкапсид - ол ие жасушасының өзгерісіне ұшыраған (модифицирленген) ЦПМ-ы. (7,11,12 - сурет). Модификация ЦПМ учаскесіне вирус тікенекшелерінің тіркелуі нәтижесінде іске асады. Бұл заңдылыққа поксвирустарының (шешек вирустары ж.т.б.) суперкапсиді жатпайды, олардың суперкапсиді вирусспецификалық, яғни суперкапсид синтездеуге жауапты меншікті гендері бар. Егер де бір вирусты әртүрлі жасушаларда дақылдандырса, биохимиялық құрамы бойынша айырмашылығы бар суперкапсид пайда болады. Тікенекшелер (шипы) сезімтал жасушалардың беткейлеріне жабыстырғыш ақуыз рөлін атқарады. Егер оларды майеріткіштермен немесе детергенттермен кетірсе, вирустың инфекциялық белсенділігі толық жойылады.
Вирустардың биохимиясы да толық зерттелген. Вирион құрамына кіретіндері: ақуыздар-70-80%; нуклеин қышқылдары-4-6% (РНҚ), 20-30% (ДНҚ-ы вирустарда); липидтер және көмірсулар шамалы мөлшерде болады.
Вирустық ақуыздар -полипептидтер, олар кәдімгі солайналымды (левовращающих) амин қышқылдары, тек қана реттілігі бойынша айырмашылығы бар. Қалыпты ақуыздарға қарағанда вирустық ақуыздардың протеазаның әсеріне сезімталдығы өзгерген. Вирустардың ақуыздары әртүрлі факторлардың (нуклеазаның, ультракүлгін сәуленің, иондаушы сәулеленудің т.б.) әсеріне қарсы қорғаныс функциясын атқарады. Вирус ақуыздарының жоғары (бірақ абсолютті емес) төзімділігі бар, өйткені репродукциялануы кезінде вирусқа «шешіну» қажет (геномның босануы). Бұл кезде ақуыздардың протеазаларға сезімталдығы өзгереді. Сезімтал жасушаға вирус енгеннен кейін ақуызы өзгереді және протеазалардың әсерінен жылдам гидролизденеді.
Вирустың ақуыздары құрылымдық (структурные) және құрылымдық емес (неструктурные) деп бөлінеді. Құрылымдық ақуыздар суперкапсид және капсид ақуыздарын түзеді. Құрылымдық емес ақуыздар вирус бөлшектерінің құрамына енбейді, жұқтырылған жасушада вирустың репродукциялануы кезінде табылады. Олар реттеушілік функциясын атқаратын ферменттер (реттеуші ақуыздар және ферменттер), және де вирустық құрылымдық ақуыздардың ізашары (предшественник) болуы мүмкін. Адамдарға қарағанда вирус ақуыздарының аминқышқылдық реттілігі (последовательность) басқаша, сондықтан оларды жасуша ішінде анықтауға болады. Вирустық ақуыздардың синтезделуі жасушалар рибосомасында жалпы заңдылықтарға сәйкес жүреді және иРНҚ-мен реттеледі, ол вирустық нуклеин қышқылының матрицасында пайда болады. Вирус ақуыздарының атқаратын функциялары: